تفاوت حسابداری و حسابرسی چیست؟ بررسی کامل تفاوتها، وظایف و کاربردها
تفاوت حسابداری و حسابرسی چیست و حسابدار و حسابرس چه کاری انجام میدهند؟
حسابداری و حسابرسی دو حوزه مهم در مدیریت مالی هستند که ارتباط نزدیکی با یکدیگر دارند، اما وظایف، اهداف و فرآیندهای آنها یکسان نیست.
بسیاری از افراد، بهخصوص کسانی که آشنایی زیادی با امور مالی ندارند، تصور میکنند حسابدار و حسابرس تقریباً یک کار انجام میدهند. در حالی که اگر بخواهیم خیلی ساده توضیح دهیم:
حسابداری بیشتر به ثبت، طبقهبندی، پردازش و گزارش اطلاعات مالی مربوط است؛ حسابرسی به بررسی و ارزیابی اطلاعات و موضوعات مورد رسیدگی بر اساس شواهد و معیارهای مشخص میپردازد.
برای مثال، حسابدار اطلاعات مربوط به خرید، فروش، درآمد، هزینه، دارایی و بدهی را در سیستم مالی ثبت و پردازش میکند و گزارشهای مالی را تهیه میکند. حسابرس در یک مأموریت حسابرسی، این اطلاعات و شواهد مرتبط را بررسی میکند تا بتواند بر اساس نتایج رسیدگی، نسبت به موضوع مورد حسابرسی نتیجهگیری یا در موارد لازم اظهار نظر کند.
در این مقاله از معتمد رایان باهر، تفاوت حسابداری و حسابرسی را از جنبههای مختلف بررسی میکنیم و به پرسشهایی مانند «حسابداری چیست؟»، «حسابرسی چیست؟»، «تفاوت وظایف حسابدار و حسابرس چیست؟» و «آیا یک حسابدار میتواند حسابرس باشد؟» پاسخ میدهیم.
حسابداری چیست؟
حسابداری فرآیندی است که برای شناسایی، ثبت، طبقهبندی، پردازش، خلاصهسازی و گزارش اطلاعات مالی یک فرد، شرکت یا واحد اقتصادی انجام میشود.
در هر کسبوکار، رویدادهای مالی مختلفی اتفاق میافتد؛ مانند:
- خرید کالا یا خدمات؛
- فروش محصولات یا خدمات؛
- پرداخت حقوق کارکنان؛
- پرداخت هزینهها؛
- دریافت وجه از مشتریان؛
- پرداخت بدهیها؛
- دریافت تسهیلات؛
- خرید دارایی.
حسابداری کمک میکند این رویدادها به شکل منظم ثبت و طبقهبندی شوند تا در نهایت اطلاعات مالی قابل استفاده برای مدیریت و سایر ذینفعان ایجاد شود.
به همین دلیل، حسابداری را میتوان زبان مالی کسبوکار دانست.
حسابرسی چیست؟
حسابرسی فرآیندی حرفهای و نظاممند برای بررسی و ارزیابی اطلاعات، اسناد، صورتهای مالی، فرآیندها یا عملکرد یک سازمان بر اساس معیارهای مشخص است.
در حسابرسی صورتهای مالی، حسابرس شواهد مرتبط را بررسی میکند تا بتواند درباره صورتهای مالی، بر اساس چارچوب گزارشگری مالی مربوط و استانداردهای حرفهای، به نتیجهگیری و در موارد لازم اظهار نظر برسد.
استاندارد ISA 700 نیز مسئولیت حسابرس در تشکیل نظر درباره صورتهای مالی و شکل و محتوای گزارش حسابرس را مشخص میکند.
البته حسابرسی فقط به صورتهای مالی محدود نمیشود و بسته به نوع مأموریت میتواند موضوعاتی مانند کنترلهای داخلی، رعایت قوانین و مقررات، عملکرد عملیاتی و مدیریت ریسک را نیز دربر بگیرد.
تفاوت حسابداری و حسابرسی در یک نگاه
اگر بخواهیم تفاوت این دو حوزه را خیلی سریع ببینیم:
| معیار | حسابداری | حسابرسی |
| هدف اصلی | ثبت، پردازش و گزارش اطلاعات مالی | بررسی و ارزیابی موضوع مورد رسیدگی |
| فعالیت اصلی | ثبت و طبقهبندی رویدادهای مالی | جمعآوری و ارزیابی شواهد |
| خروجی | گزارشها و اطلاعات مالی | گزارش و در موارد لازم اظهار نظر حسابرس |
| تمرکز | ایجاد و مدیریت اطلاعات مالی | ارزیابی اطلاعات و فرآیندهای مورد رسیدگی |
| زمان انجام | بهصورت مستمر و متناسب با عملیات مالی | بر اساس نوع مأموریت و برنامه حسابرسی |
| ارتباط با شرکت | معمولاً بخشی از فرآیند مالی شرکت | در حسابرسی مستقل، خارج از واحد مورد رسیدگی |
| هدف نهایی | فراهم کردن اطلاعات مالی مناسب | افزایش قابلیت اتکا و ارائه نتیجهگیری حرفهای درباره موضوع مورد رسیدگی |
این جدول یک مقایسه کلی است و جزئیات وظایف و مسئولیتها با توجه به نوع حسابداری و حسابرسی میتواند متفاوت باشد.
مهمترین تفاوتهای حسابداری و حسابرسی چیست؟
برای درک بهتر تفاوت این دو حوزه، بهتر است هر یک را از چند جنبه بررسی کنیم.
۱. تفاوت در هدف
مهمترین تفاوت حسابداری و حسابرسی، هدف آنها است.
هدف حسابداری، ایجاد و ارائه اطلاعات مالی منظم و قابل استفاده است.
حسابدار اطلاعات مربوط به معاملات و رویدادهای مالی را ثبت و پردازش میکند و از آنها گزارشهای مالی تهیه میشود.
در مقابل، هدف حسابرسی بسته به نوع مأموریت، بررسی و ارزیابی موضوع مورد رسیدگی و ارائه اطمینان یا نتیجهگیری حرفهای مناسب است.
در حسابرسی صورتهای مالی، حسابرس بر اساس شواهد حسابرسی درباره صورتهای مالی اظهار نظر میکند.
بنابراین:
حسابداری اطلاعات مالی را تولید و گزارش میکند؛ حسابرسی اطلاعات و موضوع مورد رسیدگی را ارزیابی میکند.
۲. تفاوت در نوع فعالیت
فعالیتهای حسابدار و حسابرس نیز با یکدیگر تفاوت دارند.
فعالیتهای حسابدار
حسابدار ممکن است وظایفی مانند موارد زیر را انجام دهد:
- ثبت اسناد حسابداری؛
- ثبت خرید و فروش؛
- ثبت درآمد و هزینه؛
- کنترل حسابهای دریافتنی و پرداختنی؛
- کنترل حسابهای بانکی؛
- تهیه گزارشهای مالی؛
- محاسبه و ثبت حقوق و دستمزد؛
- تهیه اطلاعات مورد نیاز امور مالیاتی؛
- بررسی و کنترل اسناد مالی.
فعالیتهای حسابرس
حسابرس نیز با توجه به نوع مأموریت ممکن است:
- اسناد و مدارک را بررسی کند؛
- نمونهگیری انجام دهد؛
- شواهد حسابرسی جمعآوری کند؛
- کنترلهای داخلی را ارزیابی کند؛
- اطلاعات مالی را تحلیل کند؛
- معاملات و مانده حسابها را بررسی کند؛
- ریسکهای مرتبط با موضوع رسیدگی را ارزیابی کند؛
- نتایج رسیدگی را مستند کند؛
- گزارش حسابرسی تهیه کند.
پس حسابدار و حسابرس ممکن است هر دو با یک سند مالی سروکار داشته باشند، اما هدف و نوع بررسی آنها متفاوت است.
۳. تفاوت حسابدار و حسابرس از نظر زمان انجام کار
یکی دیگر از تفاوتهایی که معمولاً مطرح میشود، زمان انجام فعالیتهاست.
حسابداری معمولاً یک فرآیند مستمر است. رویدادهای مالی در طول فعالیت کسبوکار اتفاق میافتند و باید در زمان مناسب ثبت و پردازش شوند.
اما حسابرسی بر اساس نوع مأموریت، دوره مورد رسیدگی، برنامه حسابرسی و الزامات مربوط انجام میشود.
بنابراین این تصور که «حسابداری روزانه است و حسابرسی همیشه سالانه» تعریف دقیقی نیست.
برای مثال، ممکن است یک مأموریت حسابرسی برای یک دوره مشخص انجام شود، یا در برخی پروژهها رسیدگیهای دورهای و مستمر در نظر گرفته شود.
۴. تفاوت در خروجی کار
خروجی حسابداری و حسابرسی نیز با یکدیگر متفاوت است.
خروجی حسابداری
بسته به نوع فعالیت میتواند شامل مواردی مانند:
- گزارشهای مالی؛
- صورتهای مالی؛
- گزارش درآمد و هزینه؛
- گزارش حسابهای دریافتنی و پرداختنی؛
- گزارشهای مدیریتی؛
- اطلاعات مورد نیاز مالیاتی.
باشد.
خروجی حسابرسی
خروجی حسابرسی نیز با توجه به نوع مأموریت متفاوت است و میتواند شامل گزارش حسابرسی، یافتهها، توصیههای اصلاحی یا در حسابرسی صورتهای مالی، اظهار نظر حسابرس باشد.
استاندارد ISA 700 نیز مشخص میکند که حسابرس در حسابرسی صورتهای مالی مسئول تشکیل نظر و گزارش آن است.
۵. تفاوت در رابطه با شرکت
در حسابداری، حسابدار معمولاً به عنوان بخشی از ساختار مالی شرکت فعالیت میکند یا خدمات حسابداری را برای شرکت ارائه میدهد.
اما در حسابرسی مستقل، حسابرس باید نسبت به واحد مورد رسیدگی استقلال لازم را داشته باشد تا بتواند وظیفه حرفهای خود را به شکل مناسب انجام دهد.
این تفاوت اهمیت زیادی دارد؛ زیرا یکی از ارزشهای اصلی حسابرسی مستقل، ارائه یک ارزیابی حرفهای از سوی شخص یا مؤسسهای خارج از ساختار عملیاتی واحد مورد رسیدگی است.
۶. تفاوت در مسئولیتها
مسئولیت حسابدار و حسابرس را نباید با یکدیگر اشتباه گرفت.
مدیریت شرکت مسئول تهیه و ارائه صورتهای مالی است. حسابرس در حسابرسی صورتهای مالی مسئول انجام رسیدگی و ارائه نظر حرفهای بر اساس شواهد حسابرسی و استانداردهای مربوط است.
بنابراین اگر در صورتهای مالی یک شرکت اشتباهی وجود داشته باشد، این موضوع بهخودیخود به این معنی نیست که «حسابرس باید صورتهای مالی را درست میکرد».
تهیه صورتهای مالی وظیفه مدیریت است و حسابرس وظیفه رسیدگی و اظهار نظر نسبت به صورتهای مالی را بر عهده دارد.
آیا حسابداری و حسابرسی به یکدیگر وابستهاند؟
حسابداری و حسابرسی دو حوزه جدا از یکدیگر هستند، اما ارتباط بسیار نزدیکی دارند.
حسابداری اطلاعات و گزارشهای مالی را ایجاد میکند و این اطلاعات میتوانند یکی از منابع اصلی مورد بررسی در حسابرسی صورتهای مالی باشند.
به همین دلیل، کیفیت سیستم حسابداری میتواند بر فرآیند حسابرسی نیز تأثیر بگذارد.
اگر اسناد مالی منظم باشند، معاملات بهدرستی ثبت شده باشند و کنترلهای مناسبی وجود داشته باشد، فرآیند رسیدگی نیز میتواند با نظم بیشتری انجام شود.
با این حال، حسابرسی نباید صرفاً به اطلاعات ارائهشده توسط حسابداری محدود شود؛ حسابرس باید بر اساس الزامات مأموریت و استانداردهای حرفهای، شواهد کافی و مناسب جمعآوری کند.
تفاوت حسابدار و حسابرس چیست؟
حسابدار و حسابرس از نظر وظایف و نقش سازمانی نیز تفاوت دارند.
حسابدار
حسابدار بیشتر با ثبت، پردازش و گزارش اطلاعات مالی سروکار دارد.
حسابرس
حسابرس بیشتر با بررسی و ارزیابی اطلاعات و شواهد مربوط به موضوع مورد رسیدگی سروکار دارد.
برای مثال فرض کنید یک شرکت در طول سال ۱۰ میلیارد تومان فروش داشته است.
حسابدار وظیفه دارد معاملات فروش را بر اساس اسناد و اطلاعات مربوط ثبت و در فرآیند گزارشگری مالی منعکس کند.
حسابرس، در صورت وجود مأموریت حسابرسی مربوط، ممکن است برای بررسی فروش شرکت، اسناد فروش، دریافتهای بانکی، قراردادها، حسابهای مشتریان و سایر شواهد مرتبط را بررسی کند تا بتواند درباره موضوع مورد رسیدگی نتیجهگیری کند.
پس:
حسابدار اطلاعات مالی را ثبت و گزارش میکند؛ حسابرس شواهد و اطلاعات مربوط به موضوع مورد رسیدگی را بررسی و ارزیابی میکند.
آیا حسابرس میتواند حسابدار باشد؟
از نظر دانش و مهارت، بسیاری از مفاهیم حسابداری و حسابرسی با یکدیگر ارتباط دارند و آشنایی با حسابداری برای فعالیت حرفهای در حسابرسی بسیار مهم است.
اما این به معنی یکی بودن دو شغل نیست.
حسابرس برای انجام وظایف حرفهای خود علاوه بر دانش حسابداری، به دانش و مهارتهایی مانند:
- استانداردهای حسابرسی؛
- ارزیابی ریسک؛
- جمعآوری و ارزیابی شواهد؛
- کنترلهای داخلی؛
- تحلیل اطلاعات؛
- قضاوت حرفهای؛
- مستندسازی و گزارشگری
نیاز دارد.
بنابراین ممکن است یک فرد سابقه فعالیت حسابداری داشته باشد و سپس وارد حوزه حسابرسی شود، اما برای انجام حرفهای حسابرسی باید مهارتها و الزامات تخصصی این حوزه را نیز کسب کند.
آیا حسابدار و حسابرس میتوانند در یک شرکت کار کنند؟
بله.
در شرکتهای بزرگ، ممکن است واحد حسابداری و واحد حسابرسی داخلی در کنار یکدیگر فعالیت کنند.
حسابداری مسئول ثبت و گزارش اطلاعات مالی است و حسابرسی داخلی میتواند فرآیندهای مالی، کنترلهای داخلی، مدیریت ریسک و سایر موضوعات مرتبط را ارزیابی کند.
البته حسابرسی داخلی نیز با حسابرسی مستقل یکسان نیست و نقش و هدف متفاوتی دارد.
در حسابرسی مستقل، حسابرس خارج از سازمان و با رعایت الزامات استقلال، مأموریت خود را انجام میدهد.
کدام مهمتر است؛ حسابداری یا حسابرسی؟
مقایسه این دو از نظر «مهمتر بودن» چندان درست نیست؛ زیرا حسابداری و حسابرسی دو نقش متفاوت و مکمل دارند.
بدون ثبت و گزارش صحیح اطلاعات مالی، تصمیمگیری دشوار میشود و اطلاعات مناسبی برای بسیاری از فرآیندهای مالی وجود نخواهد داشت.
از طرف دیگر، در مواردی که حسابرسی انجام میشود، رسیدگی مستقل میتواند قابلیت اتکای اطلاعات و نقاط ضعف احتمالی را بهتر مشخص کند.
بنابراین بهتر است به جای اینکه بپرسیم کدام مهمتر است، بپرسیم:
هر کدام چه مسئلهای را حل میکنند؟
- حسابداری → ایجاد و مدیریت اطلاعات مالی
- حسابرسی → بررسی و ارزیابی موضوع مورد رسیدگی
چه زمانی کسبوکار به حسابداری و چه زمانی به حسابرسی نیاز دارد؟
تقریباً هر کسبوکاری برای مدیریت صحیح امور مالی خود به یک سیستم حسابداری مناسب نیاز دارد.
اما نیاز به حسابرسی به عواملی مانند:
- نوع شرکت؛
- اندازه کسبوکار؛
- نوع فعالیت؛
- الزامات قانونی؛
- قراردادها؛
- نیاز سهامداران؛
- نیاز سرمایهگذاران یا اعتباردهندگان؛
- سطح ریسک و پیچیدگی فعالیت
بستگی دارد.
در برخی موارد، حسابرسی به دلیل الزامات قانونی یا قراردادی انجام میشود و در برخی شرایط، شرکتها برای افزایش شفافیت، بررسی کنترلهای داخلی، شناسایی ریسکها یا افزایش اعتماد ذینفعان از خدمات حسابرسی استفاده میکنند.
به همین دلیل، انتخاب نوع و دامنه خدمات مالی باید متناسب با شرایط واقعی کسبوکار انجام شود.
چرا داشتن حسابداری صحیح، حسابرسی را آسانتر میکند؟
یک سیستم حسابداری منظم باعث میشود اطلاعات مالی و اسناد مرتبط ساختار بهتری داشته باشند.
وجود مواردی مانند:
- اسناد مالی منظم؛
- ثبت صحیح معاملات؛
- تفکیک مناسب حسابها؛
- کنترل حسابهای بانکی؛
- مستندات کافی؛
- کنترل داخلی مناسب؛
- بایگانی صحیح مدارک
میتواند فرآیند بررسی و رسیدگی را منظمتر کند.
البته داشتن سیستم حسابداری مناسب به معنی بینیاز شدن از حسابرسی نیست؛ بلکه حسابداری صحیح میتواند پایه اطلاعاتی مناسبتری برای رسیدگی و کنترل فراهم کند.
تفاوت حسابداری و حسابرسی به زبان ساده
اگر بخواهیم تمام مقاله را در یک مثال ساده خلاصه کنیم، فرض کنید یک شرکت در طول سال تعداد زیادی خرید و فروش انجام داده است.
حسابدار این معاملات را بر اساس اسناد و مدارک مربوط ثبت میکند، حسابها را کنترل میکند و اطلاعات لازم برای تهیه گزارشهای مالی را فراهم میکند.
حسابرس در صورت وجود مأموریت حسابرسی، اطلاعات و شواهد مرتبط را بررسی میکند تا بتواند نسبت به موضوع مورد رسیدگی، بر اساس معیارها و استانداردهای مربوط، نتیجهگیری یا اظهار نظر کند.
پس میتوان گفت:
حسابداری میگوید چه رویدادهای مالی ثبت شده و وضعیت مالی چگونه گزارش میشود؛ حسابرسی بررسی میکند اطلاعات و موضوع مورد رسیدگی تا چه اندازه بر اساس شواهد و معیارهای مربوط قابل اتکا و قابل ارزیابی است.
جمعبندی تفاوت حسابداری و حسابرسی
حسابداری و حسابرسی هر دو از بخشهای مهم حوزه مالی هستند، اما وظایف و اهداف متفاوتی دارند.
حسابداری بر ثبت، طبقهبندی، پردازش و گزارش اطلاعات مالی تمرکز دارد و به کسبوکار کمک میکند وضعیت مالی خود را بشناسد و برای تصمیمگیری از اطلاعات مالی استفاده کند.
حسابرسی فرآیندی حرفهای برای بررسی و ارزیابی اطلاعات، اسناد، فرآیندها یا عملکرد بر اساس معیارهای مشخص است و در حسابرسی صورتهای مالی، حسابرس بر اساس شواهد بهدستآمده درباره صورتهای مالی اظهار نظر میکند.
بنابراین تفاوت اصلی را میتوان اینطور خلاصه کرد:
حسابداری = ثبت و گزارش اطلاعات مالی
حسابرسی = بررسی و ارزیابی موضوع مورد رسیدگی بر اساس شواهد و معیارهای مربوط
این دو حوزه رقیب یکدیگر نیستند؛ بلکه در بسیاری از سازمانها در کنار هم به ایجاد نظم مالی، شفافیت، کنترل بهتر و تصمیمگیری آگاهانهتر کمک میکنند.
سوالات متداول درباره تفاوت حسابداری و حسابرسی
تفاوت اصلی حسابداری و حسابرسی چیست؟
حسابداری بر ثبت، پردازش و گزارش اطلاعات مالی تمرکز دارد، در حالی که حسابرسی به بررسی و ارزیابی اطلاعات یا موضوع مورد رسیدگی بر اساس شواهد و معیارهای مشخص میپردازد.
حسابدار چه کاری انجام میدهد؟
حسابدار میتواند مسئول ثبت اسناد و معاملات، کنترل حسابها، تهیه گزارشهای مالی، بررسی درآمد و هزینه و سایر فرآیندهای حسابداری باشد.
حسابرس چه کاری انجام میدهد؟
حسابرس با توجه به نوع مأموریت، اسناد و شواهد مرتبط را بررسی میکند، ریسکها و کنترلهای مربوط را ارزیابی میکند و در نهایت یافتهها و نتایج رسیدگی را در قالب مناسب گزارش میکند.
آیا حسابرسی همان بررسی اشتباهات حسابداری است؟
خیر. حسابرسی صرفاً برای پیدا کردن اشتباه انجام نمیشود. هدف و دامنه حسابرسی به نوع مأموریت بستگی دارد و میتواند شامل بررسی صورتهای مالی، کنترلهای داخلی، رعایت الزامات یا سایر موضوعات باشد.
آیا حسابدار و حسابرس یک شغل هستند؟
خیر. اگرچه این دو حرفه دانش مشترک زیادی دارند، اما وظایف، اهداف و مسئولیتهای آنها متفاوت است.
آیا حسابداری بدون حسابرسی امکانپذیر است؟
بله. حسابداری یک فرآیند مستقل برای ثبت و گزارش اطلاعات مالی است و همه کسبوکارها الزاماً مشمول حسابرسی نیستند. نیاز به حسابرسی به شرایط و الزامات مربوط به هر کسبوکار بستگی دارد.
آیا هر شرکتی به حسابرسی نیاز دارد؟
نیاز به حسابرسی به نوع شرکت، فعالیت، اندازه، قوانین و مقررات، قراردادها و نیازهای مدیریتی و ذینفعان بستگی دارد. برخی شرکتها ممکن است مشمول الزامات قانونی حسابرسی باشند و برخی دیگر به صورت اختیاری از خدمات حسابرسی استفاده کنند.
آیا حسابرس صورتهای مالی را تهیه میکند؟
خیر. در حسابرسی صورتهای مالی، مسئولیت تهیه و ارائه صورتهای مالی با مدیریت واحد تجاری است و حسابرس مسئول انجام رسیدگی و اظهار نظر حرفهای نسبت به صورتهای مالی بر اساس استانداردهای مربوط است.